Centrum Ekumeniczne Via Concordia

Facebook Instagram ViaConcordia.org

Czym jest ekumenizm?

Ekumenizm to dążenie do jedności wszystkich chrześcijan – tych, którzy wierzą w Boga w Trójcy Przenajświętszych Osób - Ojca i Syna i Ducha Świętego, a ponadto w Jezusie Chrystusa uznają swojego Pana i Zbawiciela, ale należą do różnych Kościołów i wspólnot chrześcijańskich. W Ekumenizmie nie chodzi o tworzenie jednego "super-Kościoła", lecz o wspólne szukanie woli Chrystusa, który modlił się w Wieczerniku w obecności Apostołów, „aby wszyscy stanowili jedno” (J 17,21).

Katolicka perspektywa ekumenizmu

Kościół katolicki uznaje, że pełnia prawdy i środków zbawienia znajduje się w Kościele katolickim, ale dostrzega także elementy świętości i prawdy w innych wspólnotach chrześcijańskich. Sobór Watykański II w dokumencie Unitatis redintegratio z 1964 roku naucza, że ekumenizm jest dziełem Ducha Świętego i obowiązkiem wszystkich wierzących.

Działalność papieży Kościoła katolickiego na rzecz relacji ekumenicznych

W ostatnim dekadach kolejni papieże aktywnie wspierali ekumenizm:
– św. Jan XXIII (pontyfikat: 28.10.1958 – 03.06.1963), który zwołał Sobór Watykański II, motywował ruchy ekumeniczne do współpracy pomiędzy wyznaniami chrześcijańskimi.

Papież Jan XXIII przyznał, że 'drżał nieco z emocji, choć był pokornie zdecydowany w swoim zamiarze', gdy 25 stycznia 1959 roku ogłosił grupie siedemnastu kardynałów zgromadzonych w kapitulnej sali Bazyliki św. Pawła za Murami swój zamiar zwołania Soboru ekumenicznego. Nie było wątpliwości co do znaczenia wyboru papieża na czas i miejsce tego ogłoszenia. Odbyła się ona w głównym kościele w Rzymie poświęconym św. Pawłowi, po liturgii upamiętniającej nawrócenie apostoła – święta, które co roku kończy coroczną oktawę modlitwy o jedność chrześcijan. Wyraźnie papież Jan XXIII zamierzał, aby sobór był nie tylko narzędziem aggiornamento Kościoła katolickiego, ale także wkładem w uzdrowienie ran dzielących wspólnoty chrześcijańskie. Aby to podkreślić, papież serdecznie zaprosił wiernych z innych wspólnot do udziału w 'dążeniu do jedności i łaski', na które liczył, że sobór będzie miał. Pierwsze owoce jego inicjatywy pojawiły się już w 1964 roku, wraz z doktryną eklezjologiczną Lumen Gentium i jej ekumenicznym zastosowaniem w Unitatis Redintegratio. W kolejnych latach dokumenty te w dużym stopniu przyczyniły się do tych bogatych zbiorów, które papież Jan Paweł II z radością opisał w drugim rozdziale swojej encykliki poświęconej ekumenizmowi, Ut Unum Sint (41-74). (zródło: William Henn, The Reception of Vatican II's teaching on Ecumenism into the life of the Catholic Church - www.Vatican.va)

– św. Paweł VI (pontyfikat: 21.06.1963 – 06.08.1978) kontynuował reformy papieża Jana XXIII, doprowadzając podpisania uchwał soborowych. 30 czerwca 1964 r. odbyła się po raz ostatni koronacja papieża. Ceremonia, po raz pierwszy w historii, miała miejsce na zewnątrz bazyliki św. Piotra. Pierwszym zadaniem nowego papieża było wskazanie kierunku i rytmu prac zainicjowanego dopiero co przez  Jana XXIII Soboru Watykańskiego II, który niósł ze sobą wiele niewiadomych. Paweł VI poradził sobie z tym bardzo sprawnie, sięgając zresztą po nieznane wcześniej rozwiązania. Jedną z pierwszych  decyzji było zaproszenie kobiet jako audytorek na obrady soboru, który zamknął w 1965 r. Od tego momentu papież zaczął stopniowo urzeczywistniać to, czego pragnął Vaticanum II, a trzeba przyznać, że były to decyzje bezprecedensowe. W dniu zakończenia soboru, 7 grudnia 1965 r., Paweł VI ogłosił gruntowną reformę Kongregacji Świętego Oficjum, czyli spadkobierczyni Świętej Inkwizycji, powołując na jej miejsce Kongregację Nauki Wiary. Zmieniała się nie tylko nazwa, ale też struktura i zadania tego urzędu, który odtąd miał być miejscem nie tylko troski o czystość wiary, ale również dyskusji z teologami. Nieraz przyszło mu się mierzyć niemal z niemożliwym, jak w przypadku instytucji, w której pracował przez ponad trzydzieści lat. Kuria Rzymska, której słabości znał doskonale, została przekształcona, odmłodzona i oditalianizowana — Włochów zastępowali duchowni z całego świata. Papież zaangażował się w reformę liturgiczną, która nosi jego imię. Wprowadził nowe przepisy dotyczące roku kościelnego i kalendarza liturgicznego, zreformował sprawy udzielania odpustów. Przywrócił też zapomnianą w Kościele instytucję synodu biskupów.

Z biegiem lat upraszczał etykietę, niemal zupełnie zlikwidował dwór papieski, wszystkie dziedziczne funkcje, położył kres pompie i przepychowi watykańskiemu, uprościł ryty pontyfikalne, insygnia i stroje. Proces reformy dotyczył też życia zakonnego, stosunków z innymi wyznaniami chrześcijańskimi i religiami oraz z niewierzącymi, postrzegania Kościoła w świecie współczesnym. W wewnętrznym ruchu odnowy Paweł VI odczuwał potrzebę jedności uczniów Chrystusa, dążąc zwłaszcza do pełnej jedności z Kościołami prawosławnymi. 7 grudnia 1965 r., na zakończenie Vaticanum II, Paweł VI i patriarcha Atenagoras jednocześnie w Watykanie i Konstantynopolu znieśli ekskomuniki rzucone wzajemnie na Kościoły Rzymu i Konstantynopola przez ich poprzedników w 1054 roku. Znamiennym rysem pontyfikatu tego papieża był dialog, będący wyrazem ducha ewangelicznego, m.in. z anglikanami i luteranami, oraz ożywione kontakty z Patriarchatem Moskiewskim. Naśladując swego poprzednika Jana XXIII, Paweł VI wypracował politykę wschodnią Stolicy Apostolskiej — nastąpiło otwarcie na ówczesne kraje komunistyczne, szczególnie w Europie. Jako pierwszy papież przyjął w 1967 r. — choć była to wizyta nieoficjalna — przywódcę sowieckiego, przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR Nikołaja Podgornego. (zródło: Paweł VI: Papież trudnych czasów - www.opoka.org)

W 1975 r. doszło do spektakularnego wydarzenia: Paweł VI ukląkł i ucałował stopy prawosławnego metropolity Melitona. Do końca lat 70. XX wieku między Rzymem i Konstantynopolem trwał tzw. dialog miłości. To wówczas zainicjowano trwającą do dziś praktykę wzajemnych wizyt delegacji katolickiej w Stambule na uroczystość św. Andrzeja 30 listopada i prawosławnej w Rzymie na uroczystość świętych Piotra i Pawła 29 czerwca. (żródło: Trudny dialog - www.wiara.pl)

– św. Jan Paweł II (pontyfikat: 16.10.1978 – 02.04.2005) nazwał ekumenizm „drogą Kościoła” i prowadził liczne spotkania z innymi chrześcijanami w różnych zakątkach świata. Nasz święty Rodak zainicjował Światowe Dni Modlitw o Pokój, z których pierwsze takie wydarzenie odbyło się 27 października 1986 roku w Asyżu. Jan Paweł II wydał encyklikę poświęconą tematyce ekumenicznej 25 maja 1995 roku zatytułowaną Ut Unum Sint - Aby byli jedno.

Nasi bracia i siostry, połączeni przez wielkoduszną ofiarę z własnego życia, złożoną dla Królestwa Bożego, są najbardziej wymownym świadectwem tego, iż można przekroczyć i przezwyciężyć wszelkie elementy podziału [...] Wierzący w Chrystusa, zjednoczeni w naśladowaniu męczenników, nie mogą pozostawać podzieleni. Jeśli naprawdę chcą się skutecznie przeciwstawić dążeniu świata do zniweczenia Tajemnicy Odkupienia, muszą razem wyznawać tę samą prawdę o Krzyżu. [...] Od czasu Soboru Watykańskiego II Kościół katolicki wszedł nieodwołalnie na drogę ekumenicznych poszukiwań, wsłuchując się w głos Ducha Pańskiego, który uczy go uważnie odczytywać „znaki czasu” [...] Ja sam pragnę popierać wszelkie działania służące temu, aby świadectwo całej wspólnoty katolickiej mogło być postrzegane w swojej nienaruszonej czystości i spójności, zwłaszcza teraz, w obliczu tego wydarzenia, jakim będzie dla Kościoła początek nowego Milenium (św. Jan Paweł II, Ut Unum Sint, 1-3).

– Benedykt XVI (pontyfikat: 19.04.2005 – 28.02.2013) kontynuował dialog teologiczny, podkreślając rozgraniczenie na Kościoły i Wspólnoty kościelne.

„Na początku swojego pontyfikatu deklarował: "Pochodzę z tego kraju i wiem, do jakiej tragedii wielu osób i rodzin doprowadził podział chrześcijaństwa. Jest to jeden z powodów, dla którego zaraz po wyborze na Biskupa Rzymu jako następca apostoła Piotra wyraziłem mocne postanowienie, że przywrócenie pełnej i widzialnej jedności chrześcijan będzie jednym z priorytetów mojego pontyfikatu” (Kolonia, 19 sierpnia 2005);
„W istocie, usilne dążenie do jedności wszystkich uczniów Chrystusa jest pilnym obowiązkiem, odpowiadającym gorącemu pragnieniu samego Pana. Musimy zatem robić wszystko, co w naszej mocy, aby zburzyć mury podziałów i nieufności, które uniemożliwiają nam jego spełnienie” (Znam i cenię działalność ekumeniczną waszego Kościoła. Przemówienie do pielgrzymki greckomelchickiego patriarchatu Antiochii, 8 maja 2008).

– Franciszek (pontyfikat: 13.03.2013 – 21.04.2025) stawiał na wspólne świadectwo i współpracę, szczególnie wobec ubóstwa, przemocy i prześladowań, akcentując ekumeniczny wymiar męczeństwa chrześcijan różnych wyznań za wyznawaną wiarę. Wobec przedstawicieli Światowej Federacji Luterańskiej papież Franciszek mówił między innymi:

„Ekumenizm nie polega bowiem na kościelnej dyplomacji, lecz jest on drogą łaski. Nie opiera się ludzkich mediacjach i umowach, lecz na łasce Bożej, która oczyszcza pamięć i serce, przezwycięża sztywność i ukierunkowuje na odnowioną jedność, nie na tanie ugody czy pojednawcze synkretyzmy, lecz na jedność pojednaną w różnorodności. W tym świetle chciałbym zachęcić wszystkich, którzy są zaangażowani w dialog katolicko-luterański, aby z ufnością szli naprzód, modląc się nieustannie, praktykując wzajemną miłość i gorliwie dążąc do większej jedności między różnymi członkami Ciała Chrystusa. [...] Z pasją postępujmy więc naprzód w naszej drodze od konfliktu do jedności, w drodze kryzysu. Jej następny etap będzie dotyczył zrozumienia ścisłych związków między Kościołem, posługą i Eucharystią. Ważne jest, by z duchową i teologiczną pokorą spojrzeć na okoliczności, które doprowadziły do podziałów, ufając, że choć nie można anulować smutnych wydarzeń z przeszłości, to można jednak odczytać je na nowo w ramach historii pojednanej. [...] może stanowić ważny krok dla oczyszczenia pamięci i docenienia tak wielu skarbów duchowych, które Pan przeznaczył dla wszystkich na przestrzeni wieków. Drodzy bracia i siostry, droga, która prowadzi od konfliktu do komunii, nie jest łatwa, ale nie jesteśmy sami: Chrystus nam towarzyszy”. (papież Franciszek - żródło: Vatican News)

– Leon XIV (pontyfikat: od 08.05.2025) kontynuuje dziedzictwo ekumeniczne Soboru Watykańskiego II i poprzednich papieży. W pierwszą zagraniczną podróż apostolską udał się do Turcji i Libanu w związku z 1700. rocznicą Soboru Nicejskiego (dzisiejszy: Iznik w Turcji).

„Podążając drogą ku przywróceniu pełnej komunii między wszystkimi chrześcijanami, uznajemy, że jedność ta może być jedynie jednością w wierze. [...] Jako biskup Rzymu uważam za jeden z moich priorytetowych obowiązków dążenie do przywrócenia pełnej i widzialnej komunii między wszystkimi, którzy wyznają tę samą wiarę w Boga Ojca i Syna, i Ducha Świętego”.
„Dzisiaj jest czas dialogu i budowania mostów. [...] W świecie zranionym przemocą i konfliktami każda z reprezentowanych tu wspólnot wnosi swój wkład w postaci mądrości, współczucia, zaangażowania na rzecz dobra ludzkości i ochrony wspólnego domu. Jestem przekonany, że jeśli będziemy zgodni i wolni od ideologicznych i politycznych uwarunkowań, będziemy mogli skutecznie powiedzieć:
‘nie’ wojnie i ‘tak’ pokojowi,
‘nie’ wyścigowi zbrojeń i ‘tak’ rozbrojeniu,
‘nie’ gospodarce, która zubaża narody i Ziemię,
i ‘tak’ integralnemu rozwojowi”.
(Leon XIV – źródło: Vatican News)

Ponadto, papież Leon XIV w święto Podwyższenia Krzyża Świętego (14.09.2025) przewodniczył Ekumenicznemu Wspomnieniu Męczenników i Świadków Wiary XXI wieku, którego celebracja odbyła się w rzymskiej Bazylice św. Pawła za Murami. Mówił wtedy do zgromadzonych chrześcijan różnych wyznań:

Papież Leon XIV w czasie swojej pierwszej pielgrzymki apostolskiej, którą odbył do Turcji i Libanu w 2025 roku, podpisał wspólną Deklarację z Patriarchą Ekumenicznym Konstantynopola - Bartłomiejem I - o dążeniu obu siostrzanych Kościołów - katolickiego i prawosławnego - do pełnej widzialnej komunijnej jedności (zob. Deklaracja wspólna ze Stambułu, 29.11.2025).

Kościół katolicki naucza i zachęca, aby wszyscy ochrzczeni - nie tylko katolicy - podejmowali:

• modlitwy o jedność,
• otwarty dialog z innymi chrześcijanami,
• współpracę w sprawach moralnych i społecznych,
• działania zmierzające do wzajemnego poznawania się i przezwyciężania uprzedzeń.

Ekumenizm, wbrew obiegowym i nieprawdziwym opiniom, nie jest rezygnacją z własnej wiary, ale wręcz motywacją i zobowiązaniem każdego wiernego do głębszej refleksji nad swoją tożsamością chrześcijańską, doktrynalną, wyznaniową i moralną, zwiększając przy tym otwartość oraz pokorę w spotkaniu z innymi chrześcijanami. Celem ekumenizmu jest jedność w wierze, sakramentach i wspólnocie – w sposób, który tylko Bóg w swoim czasie i mądrości doprowadzi do pełni - o co modlił się prekursor ekumenicznych działań - o. Paul Couturier.

Karta Ekumeniczna 2025

Jako Konferencja Kościołów Europejskich (CEC) [Conference of European Churches] i Rada Konferencji Episkopatów Europy (CCEE) [Consilium Conferentiarum Episcoporum Europae] dziękujemy Bogu za rosnącą wspólnotę między Kościołami w Europie od czasu podpisania Karty Ekumenicznej w 2001 roku. Od ponad dwóch dekad Karta odgrywała ważną rolę w zasilaniu i kształtowaniu rozwoju ekumenicznego w wielu częściach Europy. Karta Ekumeniczna została przyjęta w różny sposób przez Kościoły w Europie. W niektórych regionach była rzadko stosowana, w innych dostarczyła podstawy do ekumenicznej dyskusji i współpracy. Karta pozwoliła nawiązać ekumeniczne partnerstwa lub porozumienia, posłużyła za inspirację dla projektów i wydarzeń oraz przyczyniła się do wzajemnego uznania chrztu między Kościołami na poziomie regionalnym.

Od czasu podpisania Karty Ekumenicznej w 2001 roku zmieniły się Europa, Kościoły i ekumenizm. Ze względu na te zmiany dostrzegliśmy potrzebę aktualizacji Karty. Aktualizacja ta odzwierciedla naszą nieustanną nadzieję i pracę na rzecz pogłębiania jedności w różnorodności naszych Kościołów, słuchając modlitwy Chrystusa, abyśmy „wszyscy byli jedno” (J 17,21). Dziękujemy za zaufanie i przyjaźń, za możliwość wspólnego słuchania słowa Bożego oraz wspólnego dawania świadectwa i działania. Jednocześnie uznajemy utrzymujące się podziały między Kościołami oraz nasze ludzkie niedoskonałości w wierze, miłości i nadziei i ich żałujemy. Przyjmujemy tę zaktualizowaną Kartę w duchu zaufania, że Bóg będzie nas prowadził wspólną drogą ku głębszej wspólnocie i zrozumieniu oraz że będzie nas wspierał w naszej wspólnej odpowiedzialności nie tylko za siebie nawzajem, lecz także za przyszłość Europy i świata. Jezus Chrystus, Pan jednego Kościoła, jest naszą największą nadzieją na pojednanie i pokój. W Jego imieniu zobowiązujemy się do kontynuowania naszej wspólnej drogi w Europie. Modlimy się o Boże przewodnictwo w mocy Ducha Świętego. Niech Bóg uczyni nas doskonałymi w każdym dobrym czynie i przyjmie naszą zgodę jako ludzi zjednoczonych w jedności Ojca, Syna i Ducha Świętego. Amen. Jako przewodniczący Konferencji Kościołów Europejskich i Rady Konferencji Episkopatów Europy rekomendujemy tę zaktualizowaną wersję Karty Ekumenicznej wszystkim Kościołom i Konferencjom Episkopatów w Europie, aby została przyjęta i dostosowana do lokalnych warunków. Wraz z tą rekomendacją podpisujemy niniejszym zaktualizowaną wersję Karty Ekumenicznej w środę, 5 listopada, w roku 2025, w 1700. rocznicę pierwszego soboru ekumenicznego, Soboru Nicejskiego.
Rzym, 5 listopada 2025 r.
Gintaras Grušas - Arcybiskup Wilna, Przewodniczący Rady Konferencji Episkopatów Europy
Nikitas - Arcybiskup Tiatyry i Wielkiej Brytanii, Przewodniczący Konferencji Kościołów Europejskich

Karta Ekumeniczna: Wprowadzenie i uwagi ogólne
Pragnienie zaktualizowania Karty Ekumenicznej związane jest z wieloma zmianami, jakie zaszły w Europie, w Kościołach i w ekumenizmie w ciągu ostatnich dwóch dekad. Jako chrześcijanie patrzymy z nadzieją w przyszłość, ponieważ żyjemy w oczekiwaniu na królestwo Boże, które już jest obecne na tym świecie, ale jeszcze ma nadejść. My – sygnatariusze Karty, CEC i CCEE – uznajemy owoce Ewangelii Chrystusa
w życiu naszych społeczeństw. Niemniej jednak dostrzegamy również, że pogłębił się kryzys klimatyczny; wojny, wysiedlenia, ubóstwo, populizm, nadużywanie religii i wiele powiązanych ze sobą problemów spowodowało ogromne cierpienia i niepokój. Szybki rozwój technologiczny zmienił naszą rzeczywistość w sposób, który wciąż staramy się zrozumieć. Europa staje się również coraz bardziej świecka, a w większości jej regionów rola Kościołów nie może być już uważana za coś oczywistego. Ta utrata wpływu ma wiele przyczyn, jest wśród nich brak wiarygodności spowodowany grzechami osobistymi i strukturalnymi w Kościołach. W tej sytuacji potrzeba ekumenicznej wymiany stała się jeszcze bardziej oczywista. Dziś naszą misją jest dawanie świadectwa naszej wierze przez zaangażowanie w dialog, wykraczający nawet poza relacje między chrześcijanami oraz w służbie narodom Europy, od Atlantyku po Ural, od Przylądka Północnego po Morze Śródziemne. Na wzór tego szerokiego rozumienia Europy Karta daje świadectwo jednego powszechnego Kościoła Chrystusowego, który przejawia się w różnych Kościołach lokalnych. Zapraszamy wszystkie Kościoły, rady Kościołów,
organizacje oraz inicjatywy ekumeniczne, aby same się przyłączyły do zaktualizowanej Karty. Zaktualizowana Karta ma nową strukturę, która wychodzi od naszej wiary, naszego słuchania słowa Bożego i naszego wspólnego świadectwa, następnie rozpoznaje przestrzenie spotkań, a na końcu obszary wspólnej odpowiedzialności i zaangażowania w Europie. Niektóre z tych obszarów wymagały dodania nowych rozdziałów, mianowicie dotyczących pokoju i pojednania, migracji oraz nowych technologii. Uznając kluczową rolę, jaką młodzież zawsze odgrywała w Kościołach i w ekumenizmie, poświęciliśmy osobny rozdział młodym ludziom oraz ich zaangażowaniu. Ponadto, zaktualizowana Karta zawiera więcej zobowiązań, często bardziej szczegółowych. Odzwierciedlają one rozwój relacji ekumenicznych, ale także ich dywersyfikację. Wśród zobowiązań znajdują się określone zalecenia, zachęcające Kościoły i podmioty ekumeniczne do podjęcia konkretnych kroków i do korzystania z Karty zarówno w całości, jak i w częściach, w zależności od kontekstu, sytuacji i potrzeb. Chociaż prace nad zmianami prowadziła wspólna grupa robocza CEC-CCEE, Kościoły i organizacje ekumeniczne w całej Europie wykazały duże zainteresowanie i zaangażowanie w proces konsultacji, który miał wpływ na zmianę tekstu. Ich szerokie i głębokie zaangażowanie w prace nad tekstem, wnikliwe uwagi oraz zróżnicowane i konstruktywne odpowiedzi miały decydujący wpływ na rewizję tekstu. Co więcej, ich wkład świadczy o owocach, jakie może przynieść zaangażowanie w prace nad tekstem i zawarte w nim zobowiązania. Mamy nadzieję, że takie zaangażowanie będzie trwało nadal.
Podobnie jak poprzednio, zaktualizowana Karta Ekumeniczna określa podstawowe obowiązki ekumeniczne wszystkich Kościołów w Europie, z których wynikają wytyczne i zobowiązania. Karta ma na celu promowanie ekumenicznej kultury dialogu i współpracy na wszystkich poziomach życia kościelnego oraz zapewnia uzgodnione kryteria tej kultury. Uznajemy jednak, że nie ma ona charakteru oficjalnego nauczania Kościoła, nie ma też charakteru dogmatycznego ani nie jest prawnie wiążąca w świetle wewnętrznego prawa Kościołów. Jej autorytet i cel wynikają z dobrowolnego zobowiązania europejskich Kościołów i organizacji ekumenicznych do odpowiedniego i owocnego stosowania, adaptowania i wdrażania Karty na różnych poziomach i w różnych kontekstach. Zaktualizowana wersja jest kontynuatorką ducha i dziedzictwa pierwotnej Karty Ekumenicznej oraz podkreśla jej ciągłe znaczenie i użyteczność.

Modlitwa
o jedność chrześcijan
inspirowana modlitwą o. Paula Couturier'a

Panie Jezu, który modliłeś się,
aby wszyscy stanowili jedno,
prosimy Cię o jedność chrześcijan:
taką, jakiej Ty chcesz,
poprzez środki, jakie Ty wybierasz.
Niech Twój Duch Święty
da nam doświadczyć cierpienia podziałów,
zobaczyć nasz grzech
i mieć nadzieję ponad wszelką nadzieję.
Amen.